PTSD i ASD - szybko o diagnozie
DSM-5 rozdziela:
- Acute Stress Disorder (ASD) - objawy 3 dni do 1 miesiąca po traumie
- PTSD - objawy ≥1 miesiąc po traumie
Kryteria PTSD (uproszczone):
- A. Ekspozycja na rzeczywistą lub groźną śmierć, poważne obrażenia, przemoc seksualną
- B. Intruzywne objawy - flashbacki, koszmary, intruzywne wspomnienia, reaktywność somatyczna
- C. Avoidance - unikanie myśli, miejsc, ludzi, sytuacji przypominających
- D. Negatywne zmiany w myśleniu, nastroju (poczucie winy, oderwanie, anhedonia)
- E. Hiperaktywacja - wzmożona czujność, drażliwość, problemy ze snem, koncentracją
- F. Czas trwania ≥1 miesiąc
- G. Cierpienie / upośledzenie funkcjonowania
Częstość po wypadku komunikacyjnym: ~10-30% pacjentów rozwija PTSD. Czynniki ryzyka: dyssocjacja w trakcie wypadku (peritraumatic dissociation), wcześniejsza trauma, brak wsparcia społecznego, ciężkie obrażenia ciała, śmierć innych w wypadku.
Charakterystyczne wzorce po wypadku
- Flashbacki za kierownicą - momentowe "przeniesienie" do wypadku
- Aerofobia / amaxofobia - w zależności od środka. Powiązany temat: Amaxofobia
- Avoidance - unikanie konkretnego miejsca, autostrady, danego typu samochodu
- Hiperaktywacja - drżenie, kołatanie przy każdym dźwięku ruchu
- Koszmary senne - często powtarzające się sceny wypadku
- Survivor's guilt - jeśli inni zginęli/byli ranni gorzej
- Złość, drażliwość - często niespecyficzna
- Anhedonia, depresja wtórna. Powiązany temat: Anhedonia
- Bezsenność
- Lęk uogólniony
- Objawy somatyczne - bóle głowy, brzucha, "whiplash" perzistujący
Pierwsza linia: psychoterapia trauma-focused
1. Konsultacja u psychiatry - ocena nasilenia, decyzja o leczeniu farmakologicznym (SSRI mają evidence w PTSD; benzodiazepiny nie rekomendowane).
2. Psychoterapia trauma-focused - złoty standard wg APA, NICE, ISTSS:
- EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) - Francine Shapiro. Najsilniejsze evidence dla single-incident trauma. EMDR Polska (emdr.org.pl) - lista terapeutów
- Prolonged Ekspozycja (PE) - Edna Foa. Stopniowa ekspozycja
- Cognitive Processing Therapy (CPT) - Patricia Resick. Praca z przekonaniami pourazowymi
- Trauma-Focused CBT (TF-CBT) - szczególnie u dzieci/młodzieży
- Somatic Experiencing - Peter Levine. Praca z ciałem
Czas: 8-20 sesji typowo dla single-incident PTSD.
3. Niezbędna ocena somatyczna. Po wypadku - neurolog, ortopeda, czasem cardiolog. Wykluczenie obrażeń niewykrytych w ostrym etapie.
4. Sprawy prawne - odszkodowania, ubezpieczenia. Nie komentuję, ale mogą wpływać emocjonalnie. Stres wynikający z procesu prawnego nakłada się na PTSD.
5. Telefon Zaufania w Kryzysie 116 123 (24h, bezpłatnie) jeśli ostre objawy.
Gdzie hipnoterapia może być pomocna (uzupełnienie)
Hipnoterapia NIE jest pierwszą linią w PTSD. Praca z traumą wymaga specjalistycznych ram bezpieczeństwa. Może być wartościowym uzupełnieniem trauma-focused therapy:
- Bezsenność i koszmary - praca z regulacją snu
- Hiperaktywacja - narzędzia regulacji w codziennym życiu
- Specyficzne fobie wynikające z wypadku (jazda, latanie). Powiązany temat: Aerofobia
- Lęk i ataki paniki. Powiązany temat: Lęki i panika
- Bóle psychogenne wzmacniane traumą
- Wsparcie po ekspozycji - sesje regulacyjne między ekspozycjami w ramach PE
- Obrazy wewnętrzne resilience - wzmocnienie zasobów
Czego hipnoterapia NIE zrobi
- NIE zastępuje EMDR/CPT/PE w ciężkim PTSD
- NIE diagnozuje PTSD/ASD - diagnoza u psychiatry/psychologa traumatologa
- NIE wymywam wspomnienia - to niemożliwe i nieetyczne
- NIE używam regresji do wypadku bez współpracy z trauma-informed psychoterapeutą - to ryzyko retraumatyzacji
Ważne. Praca z traumą bez ram trauma-informed psychoterapii może retraumatyzować. Etyczna hipnoterapia działa wyłącznie w szerszym ED-zespół / trauma-zespół.
Praktyczne wskazówki
- Pierwsze 30 dni po wypadku - psychologiczny first aid, wsparcie społeczne, hygiena snu, redukcja kofeiny/alkoholu
- Po 30 dniach - jeśli objawy persystują, konsultacja u psychiatry/psychologa traumatologa
- EMDR-trained terapeuta - kluczowe dla PTSD typu I (single-incident)
- Wsparcie społeczne - partner, rodzina, przyjaciele. Nie izoluj się
- Higiena snu rygorystyczna
- Aktywność fizyczna umiarkowana - endorfiny, regulacja
- Unikaj alkoholu/nadmiernej kofeiny - wzmacniają PTSD
- Hipnoterapia - wartościowe uzupełnienie po rozpoczęciu trauma-focused therapy
Praktyczne info
Mój gabinet - Gdańsk-Letnica. Z klientami z PTSD/ASD pracuję tylko w ramach szerszego procesu trauma-focused. Pierwsza konsultacja 30 min bezpłatnie - wtedy ustalamy ramy. Jeśli nie jesteś w procesie EMDR/CPT/PE, pierwsza rekomendacja: skierowanie do trauma-informed psychoterapeuty. Sesje stacjonarnie / online / dojazd (Trójmiasto). Pełen cennik: oferta →
Trauma ma udokumentowane drogi pomocy - EMDR, CPT, Prolonged Ekspozycja
Z trauma-informed psychoterapeutą + multimodalnym wsparciem - można odzyskać życie.
Zobacz pełną ofertę →EMDR Polska: emdr.org.pl. Telefon Zaufania w Kryzysie 116 123 (24h). Centrum Wsparcia 800 70 2222. Tekst nie jest poradą medyczną.